Analizë letrare për romanin e shkrmtarit Petraq Pali “Goja e Natës (Citje hesapesh)”

GOJA E NATES
================
(Citje hesapesh)
Roman nga pJp (Petraq J Pali)

Analize Letrare nga Leonidha Naqe Dhrami

Kalaja me themele guri rron me shekuj , epoka
Kalaja me leter e fjale , eshte e pavdekshme .

Petraq J Pali

1– FIRMA E KOHES
Kur e shohim dhe e kuptojme shemtine e bashkekohsise ne cdo forme qe te shfaqet : si korrupsion shteteror , mjeksor
a_ Si zvetnim moral i shqiptarit dhe familjes shqiptare , dhe pranojme qe korupsioni eshte epidemia e sotme kanceroze mbare shqiptare , ahere , krijuesit e artit duhet te vihen ne pozicionin e mjekut qe ta mjekoje shtetin , mjeksine ,shqiptarin dhe familjen shqiptare per ta sheruar vendin nga patologjia sociale e kohes .
Perkunder , Shqiperia do te tjetersohet se prapthi : pushtetari do te shkele demokracine , mjeku do te shkele betimin e Hipokratit dhe shqiptari do te shkele mbi veten e tij . Mentaliteti qytetar normativ , do te permbyset ne te perkunderten ku -e shemtuara – do te merret per -e bukur-dhe – e bukura , per -e shemtuar- e mira – do te merret per – e keqe- dhe – e keqja , per – e mire ,krimi do merret per zotesi , korupsioni do merret per mencuri , degjenerimi dhe anarshia , do merren per liri .Njeriu veten do humbase e do kthehet ne egersire .
Nje destinim te tille qytetar e patriotik ka vepra e shkrimtarit Petraq Pali si njesi dhe ky roman , ne vecanti . Koha ka firmuar tre parime qe vendosin per existencen e cdo vepre letrare :
1- Artistik , 2-patriotik 3 ,- Demokratik

2 -Kur analiza letraro-artistike , s’godet ne shenje

* * *
Ne nje analize letraro-artistike ( qe analize i thencin ) , flitesh me teper per personalitetin e autorit se per vepren e tij ,kur autori flet vete per veten edhe pa vepren e tij e pa kritikun, si edhe vepra flet vete per vete pa autorin e pa kritikun. Megjithate kritiku hyn si kumbar mes autotit dhe vepres dhe sqaron – kush eshte autori , nga eshte , pse eshte e pse s’eshte , pse e shkroi ,ku e shkroi , kur e shkroi dhe aspak ose fare pak tregon si eshte krijuar e realizuar artistikisht vepra . Kesisoj , analiza nuk perqendrohet ne
zbulimin e vecorive letraro-artistike te vepres ne stilin , formen artistike , strukturen kompozicionale a gjuhesore te shprehjes artistike, te cilat e cilesojne ate si lloj te artit .Ne vend te saj merren me vecorite jashteletrare , qe s’jane perberes te artit , si problemet sociale , kombetare , shoqerore ,morale , etike qe perbejne objekte te historise , sociologjise , veprimtarise praktike , flozofise a ideologjise.
Ky eshte nje bakter i trasheguar nga kritika e infektuar me bakterin e politikzimit .

-3– Struktura kompozicionare e romanit
Forma kompozicionare shenon nje gjetje te qelluar artistike : nga forma e veterrefimit emocional , tjeterzohet ne forme te kallezimit artistik .Veterrefimi paraqitet si teknike artistike e shfaqjes se drames shpirterore te protagonistit Viktor Duka , qe perkon ne cdo hallke te tij me brendine e drames .Ai i rrefen autorit shpirterisht e sinqerisht pesimin dhe pasojat shkaterruese te tradhetise se te shoqes , Zhanit .Veterrefimi i tij krijon keshtu tiparin estetik te se bukures , shfaqur ne harmonine artistike forme- permbajtje . Per t’i dhene freski kompozicionit te romanit , qe ngjarjet ne vijueshmerine e vet te mos bien ne njetrajtshmeri monotone , autori e kthen formen e veterrefimit , ne kallezim artistik . Ndersa protagonisti i rrefen autorit cka hequr e pesuar , autori i kallezon lexuesit , c’ka degjuar e besuar, pasi ai s’eshte as pjesemarres , as i pranishem ne ngjarje .
Keshtu sajohet perseri tipari estetik i harmonise dhe perpjesetimit si perberes te se bukures ne formen artistike te romanit . Autori fut ne lojen e kallezimit artistik edhe personazhet , te cilet te shpeshtat e hereve , i gershetojne te dy format – veterrefimin me kallezimin .Dhe subjekti i vepres tjetersohet jo vetem nga ngjarjet dhe personazhet ,
por edhe nga forma artistike e kallezimit te tyre .Agroni , Viktori Zhani , Tanja , Deseida , sidomos , e gjejne si formen me te besueshme, me te pelqyeshme e me te zbatuar te tyre .
Kallezimtari i mire , autori i vepres , e terheq fillin e lojes se kallezimit drejt pikut te tendosjes se kersherise dhe aty e le , si golashenuesi i mire qe e con topin ne pozicion goli para portes dhe aty bllokohet e nga spektatoret shperthen nje pasthirrme jehone -ooouuu ! Duke pritur pa durim —
Kur do linde ai goli i fitores ?!
Kompozicioni i materjes se vepres konceptohet ne trajten e linjes se ujit qe hyn ne ngaster .Ngjarja fillon njelinjese , pra vjen e linjezohet si uji kur perhapet neper vijeza sa pushton gjithe siperfaqen e ngastres . Kesisoj , krijohen nenlinja qe ushqehen nga kryesorja. Linja e familjes dyzohet ne linjen e drames se droges dhe te dashurise , te cilat vijne e degezohen perseri duke sajuar rrjetin artistik te linjezimit kompozicional sipas kriterit tematik . Linjezimi i subjektit te vepres narative i ngjan nje udhe , e cila te lodh jo vetem me gjatesine e saj , por edhe me njetrajtshmerine merzitese te udhetimit . Ahere mjeshteria artistike e autorit , zbulon nje arkitekture te re kompozicionare .E tranziton lenden neper kapituj te emeruar sipas personazheve , ngjarjeve vendeve a kohes kur ato zhvillohen, ne trajte mozaikale , te cilat harmonizohen natyrshem mes tyre dhe linjave te tjera subjektore . Ky tranzit i struktures se subjektit i jep freski , clodhje , kenaqesi dhe energji estetike vepres , cka i ngre efektin ideo-emocional . Brendia dramatike e romanit karakterizohet nga vete ngjarjet dramatike , nga personazhet dramatike dhe veprimet energjike estetikisht te shemtuara , te liga si: kurthi, komploti , vrasjet mashtrimet , misteret , enigmat befasite , qe krijojne ndjenja dhe emocione negative frike , pasigurie, stresi brenge , makthi depresioni,tmerri etj.
Dramatika e romanit nuk eshte drame e zhvilluar , po drame e kallezuar , e cila harmonizon me llojin e prozes se gjate narative .
Me kete zgjedhje kompozicionare autori u meshon stilistikisht ideve dhe mendimeve te veta ne menyre te dyfishte : nepermjet mesimit nga pesimi dhe veprimi dramatik dhe nepermjet mesimit nga kallezimi artistik .. Ne kete dyfishtesi te pervetesimit ideor , -e bukura merr me shume shtrirje neper hapesiren e romanit . Vlerat artistike ia ka shtuar njeherazi edhe perpunimi artistik i dramatikes nepermjet
1– teknikes artistike te ngritjes se intensitetit dramatik te ngjarjeve , personazheve dhe situatave.
2- Ruajtjes se fshehtesise , misterit , enigmes dhe kersherise .
3- Shpeshimit te befasise , se te papritures , kthesave rastesise, aventures tragjedise, sublimes , pesimit frikesimit , deshtimit ,
harmonizimit te rastesive me domosdoshmerite , te se pritshmes me te paprituren , te njohures me te panjohuren , te zakonshmes me te jashtezakonshmen , te se jashtezakonshmes me aventuren . e tj .
4- Intensifikimit te problematikes dhe mpleksjes e implikimit te tyre
5- Zbulimit te lekundjeve psikologjike te personazheve neper vendimmarrjet
6- Rrjedha e shpejte e aksionit dramatik , pa i renduar ngjarjet me ngjarje e aksionet me aksione ( shto miell e shto uje ) qe t’i jape romanit tipin e vepres pa fund. Mendimi humanitar i autorit mpreh vemendjen e lexuesit per veteruajtje dhe siguri nga vdeksit mafjoze
te mbrojtur nga pushteti ose te veshur me pushtet , te cilet perdorin armen e bardhe kunder njerezve te pambrojtur per te shtuar fitimet personale maksimalisht . Prirja zoteruese e autorit per ruajtjen e raportit mes logjikes dhe alogjikes pjeses dhe se teres , kallezimit dhe veprimit, ndjenjes dhe mendimit i japin romanit besim , vertetesi e bindje per lexuesin . Heronjte e krimit autori i ka pare ne prizmin e se ultes , si gjahtare te zinj -majozet e droges dhe zagare te bardhe shperndaresit e rrugave ne gjuetine e tyre antinjerezore .

4 – Gjahtaret te zinj , zagaret te bardhe
Ngjajne si sosy me disa nga koleget e tyre ne veprat pararendese te “VIKTORIT “
Arritjet e deritanishme te autorit na lejojne te pohojme se ndertimi I personazheve shfaq disa vecori qe e pasurojne kompozicionin si perberes artistik teformes letrare . Ne kompozicionin e personazheve dhe karaktereve te romanit , autori ka perdorur disa trajta artistike si :
1- Inversionin figurative . Klima bashkekohore I ka mbrujtur ata me vecori mendore , ideore dhe ndjesore thuajse te njejta .Perkushtimi I tyre ndaj droges eshte total . Ai ka shuar cdo perkushtim tjeter ndaj jetes , familjes , kombit .Dhe ata shfaqen si shpirtezim e zedhenes te saj . Autori I nderton mbi dy menyra inverse konceptimi te njejtat objekte estetike – rrunes se droges . Pershkallezimin e kesaj rruge drogaxhinjte e konceptojne ngjites , drejt shtimit te pasurimit vetjak . Agroni futet ne rrugen e droges dhe nga I varfer , pasurohet ;nga drogaxhi rrugash , kthehet ne kapobandist I bandes – Agron , Stefi , Deseida , e cila nga bande hajdutesh te rendomte shqiptare , kthehet ne bande nderkombetare , “ Agest “ Keto shkalle , Agroni I koncepton si ngjitese te tij drejt majes
biljoner . Ndersa autori te njejtat shkalle I koncepton ne te kundert , si shkarje , rrukullisje drejt fundit te posit te zit te droges , deri ne mosdalje .
2 – Pervecimi artistic I tyre . Shkrimtari thellohet ne kompozimin e figurave , duke individualizuar secilin nepermjet cilesise se pervecimit te tij . Kesisoj , ne qendrimin ndaj ndjenjes se dashurise , marredheniet dashurore te Agronit me Izabelen , perkufizohen nga deshira seksuale . Marredheniet e Agronit me Deseiden , determinohen nga dashuria shpirterore , adhuruese , ideale . Agroni vjen I dyzuar , sa kriminel , aq dhe njerezor , sublim ne dashurine e tij .
Ndjenja e ngulitur e memesise , perdellimi ne shpirtin e Zhanetes e pervecojne ate nga kohorta . Aq sa e varfer moralisht , aq dhe e pasur ndiesisht .Ajo paraqitet si misherim I idese se as allyshverishet e droges dhe as shitja e mishit te vet nuk e nxjerrin nga varferia femren .Ajo flaket si pare e xhvleftesuar . Protagonisti I vepres ,Viktori , pervecohet nepermjet pastertise shpirterore dhe morale te dashurise aterore , si tipar estetik human , qe shfaqet ne trajten e dhimbjes per femijen e terratisur pafajesisht. Interesant dhe teper kersherues eshte pervecimi artistik I figures se Tanjes si shpirtezim I Njeriut te Vertete ku modelohet njeriu bashkekohor . Individualizimi I saj realizohet nepermjet ndjenjave altruiste e humane qe asaj I gjallojne zemren : dashuria e paster , meshira , ndihmesa , keqardhja ,bujaria , shpirte zemergjeresia , sublimiteti human , miresia etj . Autori ne kete figure ka transplatuar ndjenjat dhe mendimet vetjake per njeriun bashkekohor si perkushtim te idese se as vesi , as krimi as paraja dhe parallinjte , as varferia , as demagogjia hipokrite qeveritare e partiake , , nuk do te mund ta cnjerezojne
Shqiptarin. Njeriu I vertete , shqiptari , do te fitoje e do jetoje I cliruar nga gaforet e kohes .Sa te njejte , aq dhe te pervecem kompozohen gjithe personazhet e romanit me kete teknike artistike .Megjithe diferencat personale , Tanja dhe Viktori , perbejne nje binom , jeta e te cileve ka perkuar ligjerisht .Ne ndertimin e peraonazheve te tyre autori ka perdore figuren e paralelizmit figurativ, tek I cili konkretizohet ideja se neqofte se rendet ekonomiko-shoqerore njollosin e shperbejne Njeriun , ,Ai kurdohere , te perpiqet ne cdo gjendje per ta mbajtur te paster portretin e vet. Ky pergjithesim me vlera panhumane , eshte kontraversal dhe actual . Brendia e binomit karakterizohet nga vyrtytet e persosmerise se karaktereve njerezore .cka I kushtezon autorit destinimin ndaj te bukures ne mbare krijimtarine e vet .
Ne njesine e figurave , karaktereve dhe personazheve , figura e Deseides me me ze me teper e me lart e ngre idene e lartpermendur .Kjo eshte figura me e afert me lexuesin , me e dhimbshmja , me tragjikja , me e bukura .Cilesia estetike e tragjikes , jo vetem e pervecon ate , por edhe e zbukuron . Artistikisht ajo shfaqet si shenje bindese e njohjes se detajuar e te thelle te realitetit konteporan.Me te na eshte dhene , mes zbulimit te thesarit shpirteror , nje figure aq lirike , emocionuese dhe sublime .Ne kete thesar ndiesor , cilesohet dashuria e saj per jeten , enderrat e saj , por njeheresh zbulohet se Deseida s’mund t’ I gezoje keto .Te kater rrenjet qe ushqejne jeten e saj ia preu jetesa perditore .Me prerjen e rrenjes se familjes , I humbi dashuria e ngrohtesia e gjirit familjar qe I siguronte lartesimin e jetes ,I humbi gezimi I jetes , duke iu kthyer keto miresi nga vlera positive, ne negative te ftohtesise , varferise , mundimeve , mashtrimeve , duke I xhvleftesuar gjithcka te mire qe pati . Tjetersimi I vlerave positive te jetes ne negative te saj , tjetersoi edhe vete ate .Ky tjetersim perben esencen e dramatikes si vecori estetike te figures . Tjetersimi familjar paraqet tjetersimin e themeleve qe mbane muret e ngrehines se Deseides , qe s’mund t’I mbane falsothemelet e tjetersuara .Dhe ajo gremiset . Edhe rinia , si bukuri e moshes dhe jetes edhe e ardhmja me endrrat e saj .Jeta eshte perjetimi actual I momentit te ekzistences me kujtimet e se kaluares dhe endrrat e se ardhmes . Ndaj figura personazh merr ngjyrimin dramatic si vecori te qendrueshme .Kjo shenon nje shkarje tjeter ne thellesine e pusit te humbetires , qe pasohet nga te tjera shkarje ne thellesine e dramatikes .Rekrutimi nga kompania mafioze – Napolitano- Bela Cirk- , te cilen e pason rekrutimi e pjesemarrja e saj ne kompanine shqiptare – Agest- , e cila do ta mbyte pa dalje , duke ia kthyer vecorite e drames ne vecoti te tragjedise : humbjen e jetes .Ne pershkallezimin e korruptimit te saj , autori ndjek me dashuri e dhimbje pershkallezimin e deshtimit te perpjekjeve te Deseides per shpetim , per lartesimin e jetes .Per te gjetur e ndertuar lumturine .Ajo ra si gjinkalla ne rrjeten e merimages . Sa me teper te perpiqet per t’u cliruar , aq me keq mplekset e thithet ne te .Si figure thellesisht tragjike , autori , trupezon ne te heroine qe lufton ne kushte tragjike dhe behet tragjike .Me joshje artistike shkrimtari cileson pafajsine e saj , naivitetin praktik jetesor , sinqeritetin , dashurine , miresite , keqardhjen , tipare morale te cilat koha ia ngrin . Per keto tragjizmi I saj , shprehet ne trajten e heroizmit .
Pershkallezimi dhe tjetersimi artistik duken si dhunti krijuese te autorit te kudondodhura neper veprat e tij .
Personazhet qe perfaqesojne mafiozet titullare te droges , kapomafjozet , Llupo, Napolitano , AK, I Forti I Minieres , ose Bankieri , Agroni , konceptohen si misherim I se shemtuares : vrasjeve , krimeve, dhunimeve kurtheve pabesive kurdisjeve , si rruge qe I zhveshin gjithmon e me shume nga tiparet humanitare .shpirterore e logjike , deri ne katandisje instiktive e monomani klasiciste dhe ne ethe te monopasionit te Grandese .Ne deshtimet e tyre autori nenvizon fundin “tragjik” te te gjithe peshkaqeneve mafioze te cilet pasi hane njeri-tjetrin , hane edhe veten .Nje fund I shemtuar tragji- komik. Paraja e palare me djerse , lahet me gjak. Shkrimtari perdor me efekt momentet psikologjike ne marredheniet prind-femije dhe ne ato te dashurise , duke u vetebere personazh I brendshem I vepres me kallezimin e tij.Force emocionuese kallezimit te tij i kushtojne nderhyrjet e hapura , te drejtperdrejta ku godet sarkazma shperberese e papermbajtur. Njeherazzi ai gjen si burim shprehes ndiesor nderhyrjet e vete personazheve . Duke futur ne lojen e kallezimit te tij artistik edhe rrefimet e persiatjet edhe mendimet vleresuese , ai , zbulon rruge te reja kompozuese me energji te medha emocionale .Kjo do te thote ta perdoresh kallezimin artistikisht . Aftesite emocinalizuese kallezimit ia shton perdorimi me vend e racionalizem I kersherive te ngjarjeve .

5 – KUR STILIZOHET FJALA NOCIONORE
Romani eshte nje cope e realitetit kombetar e nderkombetar bashkekohes me te gjitha ngjyrat perditore.
Duket sikur fjala stilistike , duke zbukuruar objektin estetik ,korrupton te verteten,te cilen lexuesi e ka njeren nder kategorite estetike me te dashura , me te pelqyeshme. Kesisoj ai beson me teper te fjala nocionore e thene drejtperdrejt , thjesht , qarte ,cilter , hapur.Sic kuptohet , shkrimtari Petraq Pali , e ka pikasur kete medyshje te lexuesit , prandaj fjalen nocionore e ben prirjen sunduese te shprehjes artistike me goje e me shkrim. Me c’teknike artistike e arrin kete ? !
1- Me stilizimin letrar te fjales nocionore .Ai I zbulon nuancat kuptimore , polisemine , dhe hiesirat emocionale fjales .
2- Me plasticitetin kuptimor tjetersues , zhveshjen e saj nga kuptimet e mirefillta .
3- Me pergjithesimin artistic te fjales nocionore .
“ Agron Duka kishte konsumuar nje muhabet me nje mikun e tij , tek per tek , sekser prostitutash , I hurit e I litarit , burgaxhi profesionist , e pse jo edhe vrases me pagese …
Fjala “ konsumuar “ e vjele nga sfera e tregetise , eshte perdore ne vend te sinonimikes perditore –bere-
Nga kuptimi asnjanes emocional ,kalon ne funksion emocional , duke mbartur pazarlleqet , pabesine , urrejtjen rreciproke mes polemizuesve. Fjala – muhabet- si turqizme cileson estetikisht te keqen , te shemtuaren , te ligen tradicionalisht . Sintagma perditore – nje mikun e tij – , nepermjet te shfrytezimit te ironise stilistike dhe kundershtores ku fjalen –mik- e barazvlereson me kundershtoren –armik- shpreh armiqesine e fshehte rreciproke te polemizuesve .Shprehjes perditore –tek per tek- si tjetersim sinonimik te fjales –vetem per vetem I shfrytezon ngarkesen emocionale te fshehtesise , misterit , enigmes , pabesise armiqesore per te nenkuptuar komplotet armiqesore mes polemizuesve .
Sintagma – sekser prostitutash- nga leksiku perditor konteporan , talles e pejorative , cileson urrejtjen e autorit ndaj figures ,shprehur ne trajten e stigmes se drejtperdrejte ,dhe , njeherazi I shenon kuptimin e se shemtuares estetike sociale . Vlerat artistike te fjaleve – I hurit e I litarit, burgaxhi profesionist ,vrases me pagese – shenohen me shfrytezimin e kuptimit te tyre te drejtperdrejte .
per te ravijezuar shemtine estetike te figurave mbajtese . Asnje figure stilistike ketu s’mund ta arrinte fuqine artistike te fjales nocionore te perdorur. Ne teresine e veprave artistike te shkrimtarit Petraq Pali , pershkallezimi artistik , tjetersimi artistik dhe stilizimi i fjales perditore shfaqen si dhuntite pervecuse me ne ze te mjeshterise se tij shprehese .

Leonidha Naqedhrami
Londer

One Response to “Analizë letrare për romanin e shkrmtarit Petraq Pali “Goja e Natës (Citje hesapesh)””

Read below or add a comment...

  1. Petraq J.PALI says:

    Falenderoj nga zemra Kryeredaktorin, Stafin qe botuat kete shkrim.
    Pac shendet dhe mbaresi.
    Sinqerisht pJp

Comment

*